Study notes sa Discover Canada: Mga Karapatan at Responsibilidad ng Mamamayan

Ipinapaliwanag ng kabanatang ito ang Oath of Citizenship, ang mga kalayaang tinatamasa ng mga Canadian, ang Charter of Rights and Freedoms, at ang mga tungkulin ng bawat mamamayan. Narito ang mga pangunahing ideya sa simpleng Tagalog.

Tungkol saan ang kabanatang ito

Ipinapaliwanag ng kabanatang ito ang mga karapatan (mga kalayaang pinoprotektahan ng batas) at mga responsibilidad (mga tungkulin) ng mga Canadian citizen. Ang mga karapatang ito ay galing sa kasaysayan ng Canada at pinoprotektahan ng batas.

Ang Oath of Citizenship (panunumpa bilang mamamayan)

Sa citizenship ceremony, ginagawa ng mga bagong mamamayan ang pangakong ito (puwede nila itong isumpa o pagtibayin):

"Isinusumpa (o pinagtitibay) ko na ako ay magiging tapat at may tunay na katapatan sa Kanyang Kamahalan King Charles the Third, Hari ng Canada, sa Kanyang mga Tagapagmana at Kahalili, at na tapat kong susundin ang mga batas ng Canada, kasama ang Konstitusyon, na kumikilala at nagpapatibay sa mga karapatang Aboriginal at karapatan sa kasunduan (treaty rights) ng mga First Nations, Inuit at Métis, at tutuparin ko ang aking mga tungkulin bilang Canadian citizen."

Sa simpleng salita, nangangako ka na:

• magiging tapat sa Hari ng Canada at sa mga hari at reyna na susunod sa kanya;
• susundin ang mga batas ng Canada, kasama ang Konstitusyon;
• igagalang ang mga karapatang Aboriginal at treaty rights ng mga First Nations, Inuit at Métis, na kinikilala ng Konstitusyon;
• gagampanan ang iyong mga tungkulin bilang mamamayan.

Bakit nangangako ng katapatan sa isang tao at hindi sa isang bandila o dokumento? Sa constitutional monarchy (monarkiyang konstitusyonal) ng Canada, ang Soberano (ang Hari o Reyna) ay kumakatawan sa lahat ng Canadian. Ang Soberano ang sumisimbolo sa bansa, at ang bansa ay kinakatawan ng Soberano.

Paalala: Mas luma ang naka-print na guide. Binabanggit nito si Queen Elizabeth II at wala ang mga salita tungkol sa mga karapatang Aboriginal at treaty rights. Ang teksto sa itaas ang kasalukuyang bersyon.

Saan nanggagaling ang batas ng Canada

Maraming pinanggagalingan ang mga batas ng Canada: mga batas na ginawa ng Parlamento at ng mga provincial legislature, ang English common law, ang civil code ng France, at ang hindi nakasulat na konstitusyon na natanggap ng Canada mula sa Great Britain. Magkakasama nilang pinoprotektahan ang tradisyon ng "maayos na kalayaan" (ordered liberty) na nagsimula mga 800 taon na ang nakaraan sa Magna Carta (tinatawag ding Dakilang Karta ng mga Kalayaan o Great Charter of Freedoms), na pinirmahan sa England noong 1215.

Mga pangunahing kalayaan (fundamental freedoms)

• Kalayaan ng konsensya at relihiyon
• Kalayaan ng pag-iisip, paniniwala, opinyon at pagpapahayag, kasama ang kalayaan sa pananalita at ng press
• Kalayaan ng mapayapang pagtitipon (sama-samang pagpupulong nang mapayapa)
• Kalayaan ng pagsasamahan (pagsali sa mga grupo)

Ang habeas corpus ay ang karapatang kuwestiyunin ang pagkulong (detention) ng estado nang walang legal na dahilan. Nagmula ito sa English common law.

Ang Canadian Charter of Rights and Freedoms (Karta ng mga Karapatan at Kalayaan)

Noong 1982, binago ang Konstitusyon ng Canada para isama nang permanente (entrench) ang Canadian Charter of Rights and Freedoms. Nagsisimula ang Charter sa pagsasabing ang Canada ay itinatag sa mga prinsipyong kumikilala sa kataas-taasang kapangyarihan ng Diyos (supremacy of God) at sa rule of law (pananaig ng batas). Inuulit nito ang mga pangunahing kalayaan at nagdadagdag ng iba pang mahahalagang karapatan:

• Mobility rights (karapatang lumipat-lipat): puwedeng tumira at magtrabaho ang mga Canadian kahit saan sa Canada, malayang pumasok at lumabas ng bansa, at mag-apply ng passport.
• Mga karapatan ng mga Aboriginal people: hindi nakakasira ang mga garantiya ng Charter sa anumang treaty right o iba pang karapatan ng mga Aboriginal people.
• Karapatan sa opisyal na wika at karapatan sa edukasyon sa wika ng minorya: pantay ang katayuan ng English at French sa Parlamento at sa buong gobyerno.
• Multiculturalism: pangunahing bahagi ng pamana at pagkakakilanlan ng Canada. Iginagalang ng mga Canadian ang pluralism (maraming kultura nang magkakasama) at namumuhay sila nang mapayapa at magkakasundo.

Pagkakapantay ng mga babae at lalaki

Sa Canada, ang mga lalaki at babae ay pantay sa ilalim ng batas. Hindi tinatanggap ng Canada ang mararahas na kultural na gawain laban sa kababaihan, tulad ng pang-aabuso sa asawa, ang tinatawag na "honour killings", female genital mutilation (pagputol sa ari ng babae), sapilitang pagpapakasal o iba pang karahasang batay sa kasarian. Mabigat ang parusa sa mga gumagawa ng mga krimeng ito sa ilalim ng criminal law ng Canada.

Mga responsibilidad ng mamamayan

1. Pagsunod sa batas: ang ibig sabihin ng rule of law ay kailangang sumunod sa batas ang lahat, pati ang mga gobyerno. Walang sinuman ang mas mataas sa batas.
2. Pananagutan sa sarili at sa pamilya: ang pagkakaroon ng trabaho, pag-aalaga sa pamilya at pagsisikap sa trabaho ay mahahalagang pagpapahalaga ng mga Canadian.
3. Paglilingkod bilang jury: kapag ipinatawag ka, kailangan mong maglingkod ayon sa batas.
4. Pagboto sa eleksyon: bumoto sa pederal, provincial o territorial, at lokal na eleksyon.
5. Pagtulong sa iba sa komunidad: pagbo-volunteer, halimbawa sa food bank o sa paaralan ng iyong anak, at pagtulong sa mga bagong dating na makapag-settle.
6. Pagprotekta at pag-enjoy sa ating pamana at kapaligiran: iwasan ang pag-aaksaya at polusyon, at protektahan ang likas, kultural at arkitektural na pamana ng Canada.

Pagtatanggol sa Canada

Walang sapilitang serbisyo militar sa Canada. Puwede mong piliing maglingkod sa Canadian Forces (navy, army, air force), sa part-time na reserves, o sa Coast Guard. Puwedeng sumali ang mga kabataan sa cadets. Puwede ka ring maglingkod sa pulis o sa fire department (bumbero).

Mahahalagang dapat tandaan

• Ang Oath ngayon ay panunumpa kay King Charles III at binabanggit nito ang mga karapatang Aboriginal at treaty rights ng mga First Nations, Inuit at Métis.
• Nangangako ng katapatan ang mga Canadian sa Soberano, na kumakatawan sa lahat ng Canadian.
• Magna Carta (Great Charter of Freedoms): pinirmahan sa England noong 1215.
• Apat na pangunahing kalayaan: konsensya at relihiyon; pag-iisip, paniniwala, opinyon at pagpapahayag; mapayapang pagtitipon; pagsasamahan.
• Habeas corpus: ang karapatang kuwestiyunin ang ilegal na pagkulong; galing sa English common law.
• Isinama nang permanente ang Charter of Rights and Freedoms sa Konstitusyon noong 1982.
• Mga karapatan sa Charter: mobility, mga karapatan ng Aboriginal people, opisyal na wika at edukasyon sa wika ng minorya, multiculturalism.
• Ang mga lalaki at babae ay pantay sa ilalim ng batas.
• Anim na responsibilidad: sumunod sa batas; alagaan ang sarili at pamilya; maglingkod bilang jury; bumoto; tumulong sa iba; protektahan ang pamana at kapaligiran.
• Ang jury duty ay kailangan ayon sa batas kapag ipinatawag ka.
• Walang sapilitang serbisyo militar; kasama sa mga opsyon ang Canadian Forces, reserves, cadets at Coast Guard.