Discover Canada ਸਟੱਡੀ ਨੋਟਸ: ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੌਖੇ ਸਟੱਡੀ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਥ ਹਨ।

ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਚਾਰ

ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:

• ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ (presumption of innocence): ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬੇਗੁਨਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
• ਉਚਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (due process): ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ, ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਸ ਲਈ ਹਨ

ਕਾਨੂੰਨ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਨੂੰਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝਗੜੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਗੱਲ: ਕਾਨੂੰਨ ਹਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੱਜਾਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ।

ਅਦਾਲਤਾਂ

ਅਦਾਲਤਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਝਗੜੇ ਨਿਪਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੁਰਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਗਾਈਡ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ:

• ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ (Supreme Court of Canada): ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਦਾਲਤ।
• ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਫ਼ੈਡਰਲ ਕੋਰਟ (Federal Court of Canada): ਫ਼ੈਡਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।
• ਸੂਬਾਈ ਅਪੀਲ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਅਦਾਲਤਾਂ: ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਟ੍ਰਾਇਲ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਕਿੰਗਜ਼ ਬੈਂਚ (Court of King's Bench) ਜਾਂ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨਾ ਸਮਝੋ)।
• ਸੂਬਾਈ ਅਦਾਲਤਾਂ: ਘੱਟ ਗੰਭੀਰ ਜੁਰਮਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਹੋਰ ਅਦਾਲਤਾਂ: ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ (small claims courts) ਹਨ। ਛੋਟੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਕਮ ਵਾਲੇ ਸਿਵਲ ਕੇਸ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ "ਨਿਆਂ ਦਾ ਤਰਾਜ਼ੂ" (Scales of Justice) ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ (Lady Justice) ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੱਟੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਹਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੈ।

ਪੁਲਿਸ

ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ:

• ਜੇ ਕੋਈ ਹਾਦਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ;
• ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ;
• ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ;
• ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਜੁਰਮ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋ; ਜਾਂ
• ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਲਾਪਤਾ ਹੈ।

ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

• ਸੂਬਾਈ ਪੁਲਿਸ: ਓਨਟਾਰੀਓ ਅਤੇ ਕਿਊਬੈਕ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਪੁਲਿਸ ਫ਼ੋਰਸਾਂ ਹਨ।
• ਮਿਉਂਸਪਲ ਪੁਲਿਸ: ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਹਨ।
• ਰਾਇਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਾਊਂਟਿਡ ਪੁਲਿਸ (RCMP): ਪੂਰੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਡਰਲ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਓਨਟਾਰੀਓ ਅਤੇ ਕਿਊਬੈਕ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਟੈਰੀਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, RCMP ਹੀ ਸੂਬਾਈ ਪੁਲਿਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ ਲੈਣਾ

ਵਕੀਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਕੀਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ (legal aid) ਸੇਵਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਖ਼ਰਚੇ ਵਾਲੀਆਂ।

ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਤੱਥ

• ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ: ਹਰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ੀ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹੈ।
• ਉਚਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ: ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
• ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ, ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
• ਕਾਨੂੰਨ ਜੱਜਾਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਮੇਤ ਹਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਕਾਨੂੰਨ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਦਾਲਤ ਹੈ।
• ਫ਼ੈਡਰਲ ਕੋਰਟ ਫ਼ੈਡਰਲ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।
• ਹੋਰ ਅਦਾਲਤਾਂ: ਸੂਬਾਈ ਅਪੀਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਸੂਬਾਈ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ, ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ।
• ਓਨਟਾਰੀਓ ਅਤੇ ਕਿਊਬੈਕ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਪੁਲਿਸ ਫ਼ੋਰਸਾਂ ਹਨ।
• RCMP ਹਰ ਥਾਂ ਫ਼ੈਡਰਲ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ਤੇ ਟੈਰੀਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾਈ ਪੁਲਿਸ ਹੈ।
• ਤੁਸੀਂ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
• ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਕੀਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖ਼ਰਚੇ ’ਤੇ ਮਦਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।