Discover Canada સ્ટડી નોટ્સ: કેનેડિયનો પોતાનું શાસન કેવી રીતે ચલાવે છે

આ પ્રકરણ સમજાવે છે કે કેનેડાની સરકાર કેવી રીતે ગોઠવાયેલી છે: કાયદા કોણ બનાવે છે, કોણ શું કરે છે અને રાજાની ભૂમિકા શું છે. અહીં નાગરિકતા ટેસ્ટ માટે સરળ સ્ટડી નોટ્સ અને મુખ્ય તથ્યો છે.

ત્રણ મુખ્ય શબ્દો: સંઘીય, લોકશાહી, રાજાશાહી

કેનેડા એક સંઘીય રાજ્ય (federal state), સંસદીય લોકશાહી (parliamentary democracy) અને બંધારણીય રાજાશાહી (constitutional monarchy) છે. દરેક વિચાર દેશ કેવી રીતે ચાલે છે તેનો એક ભાગ સમજાવે છે.

કેનેડા એક સંઘીય રાજ્ય છે

કેનેડામાં ઓટાવાની ફેડરલ સરકાર અને દસ પ્રાંતીય સરકારો દરેકની પોતાની જવાબદારીનાં ક્ષેત્રો છે. આ વહેંચણી 1867માં બ્રિટિશ નોર્થ અમેરિકા એક્ટમાં લખવામાં આવી હતી, જેને હવે કોન્સ્ટિટ્યુશન એક્ટ (Constitution Act), 1867 કહેવાય છે.

કોણ શું કરે છે

• ફેડરલ સરકાર: આખા દેશને લગતી બાબતો અને બીજા દેશો સાથેના સંબંધો, જેમ કે રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ, પ્રાંતો વચ્ચે વેપાર અને સંચાર, ચલણ (પૈસા), જળ પરિવહન, ફોજદારી કાયદો અને નાગરિકતા.
• પ્રાંતીય સરકારો: મ્યુનિસિપલ (સ્થાનિક) સરકાર, શિક્ષણ, આરોગ્ય, કુદરતી સંસાધનો, મિલકત અને નાગરિક અધિકારો, અને હાઇવે.
• બંને વચ્ચે વહેંચાયેલી: ખેતી અને ઇમિગ્રેશન.

સંઘવાદ (federalism)ને કારણે પ્રાંતો પોતાના લોકો માટે નીતિઓ ઘડી શકે છે અને નવા વિચારો અજમાવી શકે છે. ત્રણ પ્રદેશો (territories) પ્રાંતો નથી, પણ તેમની સરકારો ઘણાં એવાં જ કામ કરે છે.

કેનેડા એક સંસદીય લોકશાહી છે

મતદારો ઓટાવાના હાઉસ ઓફ કોમન્સ (House of Commons) અને પોતાની પ્રાંતીય કે પ્રાદેશિક વિધાનસભા માટે સભ્યો ચૂંટે છે. આ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ કાયદા બનાવે છે, સરકારના ખર્ચને મંજૂરી આપે છે અને તેના પર નજર રાખે છે, અને સરકારને જવાબદાર ઠેરવે છે.

કેબિનેટ મંત્રીઓ ચૂંટાયેલા સભ્યોને જવાબ આપે છે. તેમણે "હાઉસનો વિશ્વાસ" (confidence of the House) જાળવી રાખવો પડે છે, એટલે કે મોટા ભાગના સભ્યોનો ટેકો. જો તેઓ અવિશ્વાસ મત (non-confidence vote) હારી જાય, તો તેમણે રાજીનામું આપવું પડે છે.

સંસદના ત્રણ ભાગ

• સાર્વભૌમ (Sovereign) (રાજા કે રાણી)
• સેનેટ (Senate): સેનેટરો ચૂંટાતા નથી. વડાપ્રધાનની સલાહથી ગવર્નર જનરલ તેમની નિમણૂક કરે છે, અને તેઓ 75 વર્ષની ઉંમર સુધી સેવા આપી શકે છે. આજે સેનેટમાં 105 બેઠકો છે.
• હાઉસ ઓફ કોમન્સ: ચૂંટાયેલું ગૃહ. તેના સભ્યોને સંસદ સભ્યો (Members of Parliament, MPs) કહેવાય છે. પરંપરાગત રીતે તેઓ દર ચાર વર્ષે ચૂંટાય છે. આજે હાઉસમાં 343 બેઠકો છે.

સરકારની ત્રણ શાખાઓ છે: કારોબારી, ધારાકીય અને ન્યાયિક. તેઓ સાથે મળીને કામ કરે છે અને એકબીજા પર અંકુશ પણ રાખે છે, જેનાથી કેનેડિયનોના અધિકારો અને સ્વતંત્રતાઓનું રક્ષણ થાય છે.

ખરડો કાયદો કેવી રીતે બને છે

પ્રસ્તાવિત કાયદાને ખરડો (bill) કહેવાય છે. તે બંને ગૃહોમાં પસાર થવો જોઈએ અને પછી સાર્વભૌમ વતી ગવર્નર જનરલની શાહી સંમતિ (royal assent) મળવી જોઈએ. તેના સાત તબક્કા છે:

1. પ્રથમ વાચન: ખરડો પહેલી વાર વંચાયેલો ગણાય છે અને છાપવામાં આવે છે.
2. બીજું વાચન: સભ્યો ખરડાના મુખ્ય વિચાર પર ચર્ચા કરે છે.
3. સમિતિ તબક્કો: એક સમિતિ ખરડાનો વિભાગવાર અભ્યાસ કરે છે.
4. રિપોર્ટ તબક્કો: સભ્યો વધુ ફેરફારો (સુધારા) સૂચવી શકે છે.
5. ત્રીજું વાચન: સભ્યો ખરડા પર ફરી ચર્ચા કરે છે અને મત આપે છે.
6. સેનેટ: ખરડો સેનેટમાં પણ આવા જ તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે.
7. શાહી સંમતિ: બંને ગૃહો તેને પસાર કરે પછી ખરડાને શાહી સંમતિ મળે છે અને તે કાયદો બને છે.

18 કે તેથી વધુ ઉંમરના દરેક કેનેડિયનને ફેડરલ, પ્રાંતીય કે પ્રાદેશિક અને મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓમાં મત આપવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

કેનેડા એક બંધારણીય રાજાશાહી છે

કેનેડાના રાષ્ટ્રના વડા (head of state) વારસાગત સાર્વભૌમ (રાજા કે રાણી) છે, જે બંધારણ અને કાયદાના શાસન મુજબ શાસન કરે છે. સાર્વભૌમ સંસદનો ભાગ છે અને પક્ષીય રાજકારણથી દૂર રહે છે. સાર્વભૌમ કેનેડાના સાર્વભૌમત્વનું પ્રતીક અને બંધારણીય સ્વતંત્રતાઓના રક્ષક છે. કોમનવેલ્થના વડા (Head of the Commonwealth) તરીકે સાર્વભૌમ કેનેડાને કોમનવેલ્થના બીજા દેશો સાથે પણ જોડે છે. ગાઇડના છાપેલા સંસ્કરણમાં ક્વીન એલિઝાબેથ IIનો ઉલ્લેખ છે. આજે કેનેડાના સાર્વભૌમ કિંગ ચાર્લ્સ III છે.

સરકારના વડા (head of government) અલગ છે: તે વડાપ્રધાન (Prime Minister) છે, જે કેબિનેટ મંત્રીઓ પસંદ કરે છે અને સરકારના કામકાજ અને નીતિ માટે જવાબદાર છે. કેનેડાના હાલના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્ની (Mark Carney) છે.

સાર્વભૌમનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરે છે

• ગવર્નર જનરલ (Governor General): કેનેડામાં સાર્વભૌમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. વડાપ્રધાનની સલાહથી સાર્વભૌમ ગવર્નર જનરલની નિમણૂક કરે છે, સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષ માટે. ગાઇડના છાપેલા સંસ્કરણમાં ડેવિડ જોન્સ્ટન છે. આજે ગવર્નર જનરલ લુઇઝ આર્બર (Louise Arbour) છે (8 જૂન, 2026થી).
• લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર (Lieutenant Governor): દસેય પ્રાંતોમાં દરેકમાં સાર્વભૌમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. વડાપ્રધાનની સલાહથી ગવર્નર જનરલ તેમની નિમણૂક કરે છે, સામાન્ય રીતે પાંચ વર્ષ માટે.
• કમિશનર (Commissioner): ત્રણેય પ્રદેશોમાં દરેકમાં એક કમિશનર ફેડરલ સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેમની ભૂમિકા મોટે ભાગે ઔપચારિક હોય છે.

પ્રાંતીય સરકારો

દરેક પ્રાંતમાં પ્રીમિયર (Premier)ની ભૂમિકા ઓટાવામાં વડાપ્રધાન જેવી હોય છે. દરેક પ્રાંતમાં એક ચૂંટાયેલી લેજિસ્લેટિવ એસેમ્બલી (Legislative Assembly) હોય છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સ જેવી છે. પ્રાંતીય વિધાનસભા લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર અને ચૂંટાયેલી એસેમ્બલીથી બને છે. તેના ચૂંટાયેલા સભ્યોને પ્રાંત કે પ્રદેશ પ્રમાણે MLAs, MNAs, MPPs અથવા MHAs કહેવાય છે.

યાદ રાખવા જેવા મુખ્ય તથ્યો

• કેનેડા એક સંઘીય રાજ્ય, સંસદીય લોકશાહી અને બંધારણીય રાજાશાહી છે.
• ફેડરલ અને પ્રાંતીય સત્તાઓની વહેંચણી 1867માં બ્રિટિશ નોર્થ અમેરિકા એક્ટથી થઈ, જે હવે કોન્સ્ટિટ્યુશન એક્ટ, 1867 છે.
• ફેડરલ અને પ્રાંતીય સરકારો વચ્ચે વહેંચાયેલી સત્તાઓ: ખેતી અને ઇમિગ્રેશન.
• સેનેટરોની નિમણૂક થાય છે (તેઓ ચૂંટાતા નથી) અને તેઓ 75 વર્ષની ઉંમર સુધી સેવા આપે છે; સેનેટમાં 105 બેઠકો છે.
• સંસદ સભ્યો (MPs) હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં ચૂંટાય છે; ત્યાં 343 બેઠકો છે.
• ખરડાને જોઈએ: પ્રથમ વાચન, બીજું વાચન, સમિતિ તબક્કો, રિપોર્ટ તબક્કો, ત્રીજું વાચન, સેનેટ, શાહી સંમતિ.
• રાષ્ટ્રના વડા: સાર્વભૌમ, હાલમાં કિંગ ચાર્લ્સ III. સરકારના વડા: વડાપ્રધાન, હાલમાં માર્ક કાર્ની.
• ગવર્નર જનરલ કેનેડામાં સાર્વભૌમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે; હાલમાં લુઇઝ આર્બર (8 જૂન, 2026થી).
• દરેક પ્રાંતમાં લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર સાર્વભૌમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે; દરેક પ્રદેશમાં કમિશનર ફેડરલ સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.